Hortipintura

Este pasado sábado desenvolveuse na Torre de San Paio, como estaba previsto, o obradoiro de Hortipintura coordinado polo profesor de Educación Plástica do C.P.I. Dr. López Suárez, Modesto Fernández.

Unha vintena larga de rapazas e rapaces entre os tres e os doce anos, participaron no mesmo, coa ilusión e interese que só eles son capaces de achegar a calquera actividade.

Realizaron unha visita guiada á exposición de acuarelas que daban pé ao obradoiro, para despois recibir unhas sinxelas explicacións para iniciar a dinámica da actividade co que xa se pasou directamente á fase creativa co que a rapazada púxose "mans á obra" e foi creando froitas e verduras imaxinativas ás que daban ganas de lles meter o dente.
Xa como remate Paquita e Ana agasallaron aos participantes cunhas lamberetadas moi agradecidas pola concorrencia.
Só queda felicitar ao artista e esperar que se repita a experiencia.

Seguir lendo...

Muller miña non bebas viño...

Xa había ben anos que non escoitabamos esta cantiga acumulativa que recollemos no seu momento no concello de Taboada. 

No APOI ( Arquivo do Patrimonio Oral da Identidade) demos con esta versión que enlazamos aquí, por se a queredes escoitar -paga a pena--e que está recollida en Friol, no ano 1996 por Mini , Xosé Luís Rivas Cruz.

Desta clásica cantiga de bebedela e das súas variantes portuguesas, asturianas e castelás, hai un interesante traballo publicado por J. Manuel Pedrosa: "La canción báquica de "La borracha" en las tradiciones orales luso hispánicas".

Aquí deixamos a letra recollida por nós que é unha variante da que podemos escoitar no APOI.

Muller miña non bebas viño (bis)

que che hei de comprar unhos zocos (bis) 

E iso non maridiño non (bis)

que os pés tortos non queren os zocos 

e veña viño prós nosos corpos.

Muller miña non bebas viño

que che hei de comprar unhas medias.

E iso non maridiño non.

As pernas feas non queren as medias 

e os pés tortos non queren os zocos 

e veña viño prós nosos corpos 

Muller miña non bebas viño.

que che hei de comprar unhas braghas.

E iso non maridiño non,

cachas delgadas non queren as braghas,

as pernas feas non queren as medias,

e os pés tortos non queren os zocos

e veña viño prós nosos corpos 

Muller miña non bebas viño

que che hei de comprar un xustillo.

E iso non maridiño non ,

corpo sencillo non quere o xustillo,

cachas delgadas non queren as braghas,

as pernas feas non queren as medias

e os pés tortos non queren os zocos 

e veña viño prós nosos corpos.

Muller miña non bebas viño

que che hei de comprar un pañuelo.

E iso non maridiño non,

cabeza de anzuelo non quere pañuelo,

corpo sencillo non quere o xustillo,

cachas delgadas non queren as braghas,

as pernas feas non queren as medias

e os pés tortos non queren os zocos 

e veña viño pros nosos corpos 

Nota: A ilustración é a fotografía da tapa dunha caixa dos chamados palillos portugueses, que na década dos trinta se popularizaron polas tendas e tabernas das terras luguesas, lugares nos que, ben seguro, se entoaba esta cantiga

Seguir lendo...

A Sociedade Recreativa Deportiva Cultural de Friol (II)

Continuamos nesta entrada o iniciada nestoutra xa publicada hai algún tempo
A recuperación da actividade da antiga sociedade creada no ano 1932, aínda que a efectos legais está datada no ano 1949 (momento da autorización gubernativa) xa tiña algún camiño percorrido, pois inmediatamente despois de recibir o citado permiso, o primeiro domingo de abril do mesmo ano, lévase a cabo a bendición do campo da Reigosa, por parte do párroco da vila  D. Vicente Álvarez. Din as crónicas que as "señoritas Esther Álvarez y Felisa Corredoira eran las portadoras de la bandera nacional y de la sociedad" no acto no que se obsequiou, no propio recinto deportivo, aos asistentes cun "vino español y unas pastas".

Botan a andar as actividades deportivas o 17 do mesmo mes coa desputa dun partido de fútbol entre o Friol e un equipo de Teixeiro que serve como inauguración do campo deportivo. Ao final do mesmo celebrouse un baile e verbena. Dicir que este primeiro encontro saldouse cun 3-0 a favor do equipo friolés. Ese mesmo ano, o 15 de maio celebran o segundo encontro fronte a un equipo do antigo INP (Instituto Nacional de Previsión) co gallo do San Cidre. 

Excursións pola xeografía galega, festas campestres, carreiras ciclistas, concertos (falan as crónicas dunha "banda de esta villa"), concursos de bailes e vestidos "regionales"... actividade, en definitiva, lúdico-recreativas que de seguro foron dinamizando a vida social da capital friolesa. 

Estes briosos inicios, parecen minguar nos primeiros anos dos cincuenta, cando o correspondente do diario "El Progreso" pregúntase reiteradamente pola escasa actividade da sociedade e mesmo critica a falta de actividades culturais e deportivas.

Noméase nova directiva (1952) na que encontramos a D. Antonio López Díaz e D. Manuel Martínez Fernández de la Vega, reanudándose, sobre todo, o aspecto futbolístico da citada sociedade, aínda que sen esquecer as excursións (como a organizada a Portugal en maio de 1954) e os bailes de sociedade desenvoltos no Salón Friol.

Rematando a década dos cincuenta, en xuño de 1959 aparecen como presidente D. Ángel Martínez Puga e como vicepresidente D. José Fuciños Quiroga.

Estes son os datos que posuímos das actividades da Sociedade Recreativa. Supoñemos seguiría funcionando mais non sabemos nin como nin ata cando.
Seguro que algún de vós pode achegar algún dato que complete a vida deste referente socio-cultural de Friol.

Nota: A imaxe recolle a vivenda que ocupaba o Salón Friol nestes tempos dos que falamos na entrada

Seguir lendo...

D Victorino Cobas: Un friolés membro correspondente da Real Academia Galega

Hai xa algún tempo, na procura de información para realizar as entradas sobre D. Vicente Devesa Jul, encontrámonos con este personaxe, do que buscamos información sen moito éxito, ata este curso no que coincidimos cunha 'sobriña neta' como compañeira no centro escolar que nos facilitou esta biografía que a continuación transcribimos:

O 17 de xaneiro do ano 1904, naceu na parroquia de Vilafiz, D Victorino Cobas García. É o maior de dez irmáns.

Con 11 anos, en outubro do 1915, ingresa para facer os seus estudos no Seminario de Lugo, estudos que remata no ano 1926 sendo destinado como ecónomo á parroquia de S Pedro de Villasinde do concello berciano de A Veiga de Valcarce; marchando a Santiago, en outubro do mesmo ano, para ampliar os seus estudos teolóxicos. 

Rematados estes, no ano 1928 marcha á Coruña, que vai ser a súa cidade de residencia ata o seu falecemento. Nesta cidade inicia o seu primeiro achegamento ao mundo da docencia no Sanatorio Marítimo de Oza; sendo nomeado no ano 1929 capelán do mesmo. 

En 1938 exerce como profesor de relixión no colexio que as “Josefinas” teñen na Coruña, para a partir do ano 1939 pasar a dar clase de Latín no colexio Dequit. Na década dos corenta, inicia a docencia da área de filosofía no Instituto Feminino da Coruña, actividade que comparte con outros centros escolares. Xa nos anos cincuenta aparece como profesor de relixión na Escola de Maxisterio da mesma cidade. 

En 1951 consegue a coenxía da Colexiata de Santa María do Campo ocupando desde esa data o posto de cóengo na citada colexiata. Membro consiliario da HOAC, fundador do Centro Interno “A Milagrosa, dependente da Acción Católica. 

Home de igrexa, participaba en todos os actos aos que era chamado, xa fose dar pregóns nas celebracións das Semanas Santas (Viveiro por exemplo) , como a elaboración de calquera artigo ou traballo para calquera publicación de corte eclesiástica. 

Foi ( ao igual que Celestino Fernández de la Vega)  membro correspondente da Real Academia Galega, aínda que non sabemos desde cando e cal era exactamente a súa función

Faleceu o 27 de maio de 1980 na cidade herculina, sendo trasladados os seus restos ao cemiterio de Santa María de Vilafiz, anos máis tarde, concretamente o 30 de maio de 1989.

Agradecemos a achega de información á nosa compañeira Vanessa Cansino Devesa

Seguir lendo...

Hortipintura: Unha proposta creativa de Modesto Fernández

Desde este martes día 14 de maio, a Fortaleza de San Paio de Narla, acolle unha colección de acuarelas do noso compañeiro Modesto Fernández, profesor de E. Plástica do CPI Dr. López Suárez..

Baixo o suxestivo título de "Hortipintura", o autor xoga con diferentes formas , todas relacionadas co mundo vexetal, para a xeito de estudo creativo, formar hipotéticos vexetais que non son máis que a sucesión 'interevolutiva' dos elementos escollidos en cada caso.

Unha mostra que ben merece achegarse ata San Paio, e máis nesta Semana na que a Rede Museística Provincial está celebrando as Letras Galegas e o Día Internacional dos Museos.

Pero a proposta non remata aquí. O próximo 1 de xuño, sábado, ofértase un obradoiro no propio Museo de San Paio, para a partir destas acuarelas os e as asistentes -- rapaces e rapazas de 3 a 16 anos-- creen novas figuras e mesmo  lle inventen un nome.

Deixamos aquí o enlace da proposta.

Este obradoiro está destinado ao alumnado do CPI Dr. López Suárez de Friol.

 

Seguir lendo...

Éxito de "A serpe da cova"

Hoxe como colofón das "Iª Xornadas de interpretación e dinamización do medio rural" que se desenvolveron estes sábados pasados na parroquia de Carballo, tivo lugar na Torre de San Paio a representación da montaxe "A serpe da cova" do grupo de teatro "Algo máis que pan e queixo".

E hai que dicilo ben alto: os rapaces e rapazas fixeron unha moi boa interpretación, á que axudou a clara sintonía co numeroso público asistente. Pensamos que foi a obra que máis público achegou a San Paio, nunha data tan sinalada como "O Día Internacional dos Museos".

Público e actrices e actores-- é a primeira montaxe mixta--  quedaron máis que satisfeitos da actividade, o que nos dá azos para continuarmos co noso traballo que, aos poucos, vai acadando novas metas. 

Xa só quedan as representacións para o IES de Guitiriz (este martes) e para o CPI de Guntín (xoves) que esperemos resulten tan exitosas coma esta de hoxe.

Seguir lendo...

Unha pequena ampliación á toponimia da parroquia de Carballo

Na revisión que lle fixemos á entrada sobre a toponimia desta parroquia para a sesión que sobre "A historia de Carballo" desenvolvemos dentro das "Iª Xornadas de interpretación e dinamización do medio rural", encontrámonos con novo material que achegamos nesta entrada e que serve de ampliación a estoutra publicada anteriormente.

De San Xiao do Carballo hai referencia documental nos Tombos da Catedral de Lugo, a mediados do século VIII, no testamento do bispo Odoario.Falamos do ano 747 e cita a unha “…ecclesia Sancti Iulianis de Carualio…”, alusión directa a esta parroquia friolesa. Anos máis tarde, nos séculos XII e XIII hai referencias á mesma nos Tombos dos Mosteiro de Sobrado, así podemos ler “… in territorio Nallare, uilla Gudini et ecclesie sancti Iuliani ambo episcopi…”. No século XVIII atopámolo no Catastro de Ensenada como S Julián de Carvallo (sic) o que é hoxe dende o proceso normativo da Xunta de Galicia, S. Xiao do Carballo.

Lembremos que S. Xiao (o Iulianis latino) santo hospitaleiro, protector dos camiños foi no seu momento o substituto cristián dos lares viales. Podemos apuntar a referencia ao carballo ( *carba ) como árbore indicativa dun cruzamento, dun límite,... pero sempre relacionado coa existencia de antigos camiños primitivos.

Esta existencia, permítenos pensar que A Laxe faría referencia ao pavimento dun treito lamaguento, cunha "*lagina" ,laxe ou lastra que facilitaría o paso aos camiñantes.

Tamén relacionado co camiño temos o Porto de Cas. A primeira parte do topónimo lévanos a falar dun paso onde era obrigado facer un pagamento un "portorium" (dereito de paso)

E por último, Barallobre. Ao indicado na entrada citada anteriormente teriamos que lle poñer un matiz que cremos  importante: A primeira parte do topónimo tería a súa orixe nun *varalia -- valado vexetal, de varas--   que ninguén discute. Referiríase a un cercado non precisamente defensivo senón máis ben como elemento delimitador e mesmo distintivo.

A terminación “bre”, lévanos ao prerromano *-brigo/briga ( altura, terreo elevado, mesmo castro). Esta era a proposta explicativa clásica.  Coñecendo a situación de Barallobre é difícil encaixar esta explicación.

Na actualidade hai autores que falan que a terminación “bre” faría referencia a algúns primeiros poboamentos en “aberto” que se foron creando na nosa xeografía co progresivo abandono dos antigos castros fortificados, a raíz da maior presencia romana nestas terras.

Curioso é que se afirma como estes novos asentamentos eran preparados a escasos metros do antigo castro abandonado. Levaríanos isto a pensar no castro de Guntín, aínda que dada a distancia parece máis acaído pensar no castro de Carregal, moito máis próximo. Esta proposta está en proceso de estudo e tirámola do traballo de J. C. Sánchez-Pardo: Castros y aldeas galaico-romanas: Sobre la evolución y transformación del poblamiento indígena en la Galicia romana

Seguir lendo...

A serpe da cova

Entramos no mes de maio e con el o mes que destinamos á presentación da montaxe anual que estes últimos anos facemos na Torre de San Paio.

Este ano no que o Día das Letras Galegas está dedicado a  Roberto Vidal Bolaño, representante xenuíno do mundo teatral galego, non podemos senón que aledarnos por compartir dedicación --evidentemente nunha esfera completamente distinta-- con este homenaxeado que levaba o teatro no seu sangue.

Nós dun xeito máis modesto, aínda que non menos intenso, argallamos este ano a reposición de "A Serpe da Cova", primeira montaxe do noso grupo ( maio 2009).

Aínda que o fío condutor da obra segue sendo a lenda emblemática do noso concello, introducimos pequenas variacións, novos personaxes e novas situacións que lle dan á montaxe un novo aire e que se non erramos nas nosas perspectivas van significar un salto cualitativo das nosas producións.

Aparte das habituais funcións destinadas aos compañeiros do noso centro, este ano representaremos a obra para o alumnado do CPI de Guntín -- repiten despois da experiencia do ano pasado-- e tamén para os do IES de Guitiriz, que será a primeira vez que asistan a unha nosa representación.

Por outro lado, o día 18 de maio --sábado ás seis da tarde-- Día Internacional dos Museos, faremos unha sesión aberta que estará dedicada especialmente para os asistentes ás 1ª Xornadas de interpretación e dinamización do medio rural que empezaron a celebrarse este pasado sábado 27 de abril.

Agradecer a colaboración da Rede Museística e en especial ao persoal da Torre de San Paio. Sen a súa axuda e colaboración este conto non sería posible.

Neste enlace podedes ver o calendario de representacións.

Esperámosvos !.

   
  

Seguir lendo...

A escola de Carballo

Esta escola, na actualidade local social da Asociación de Veciños do Carballo, foi inaugurada o 17 de xullo de 1959, coa presenza do Gobernador Civil do momento, D. Enrique Otero Aenlle (de raíces ribadenses e que foi, 1949-1957, alcalde de Santiago de Compostela e posteriormente Gobernador Civil de Salamanca) e as autoridades locais, presididas polo alcalde D. Manuel Andón Cebreiro ( de grato recordo no concello). A casa escola foi bendicida polo cura párroco de Carballo, D. Manuel Doel Fernández.

Di o diario "El Progreso" que nas proximidades da escola “se habían levantado arcos con expresivas salutaciones al señor gobernador” e que o vecindario fixo obxecto ao mesmo de “cálidas muestras de simpatía y cariño”.

Esta inauguración formaba parte dunha serie de actos que, ao longo da xornada, incluía outras inauguracións (a escola de Miraz entre elas) e actos protocolarios que o réxime artellaba ao redor das datas máis significativas para o franquismo imperante. O 18 de xullo, era sen lugar a dúbidas, unha data na que o sistema político imperante pretendía ter unha forte presencia mediática coa dobre finalidade propagandística e silenciadora das posibles críticas dos "desafectos".

A creación destas novas escolas entroncaba coa necesidade de adaptar ao novo sistema produtivo emerxente, un sistema escolar que preparase ás novas xeracións para a súa incorporación ao mundo laboral. 

Esta escola estivo en funcionamento ata ben entrados os anos setenta do pasado século, no que alumnado e mestra integráronse na Agrupación da capital do concello ao igual ca o resto de escolas unitarias espalladas polo mesmo, proceso que rematou definitivamente a fins dos anos 90 coa implantación da ESO e a conversión do colexio friolés no actual Colexio Público Integrado.

Rehabilitada polo concello, na actualidade, como a dixemos ao principio, é o local social dende onde a dinámica Asociación Carballo Vivo pon en marcha os múltiples proxectos que está a poñer a andar.

Na imaxe -- publicada na revista "Manda Carballo"-- aparece o alumnado acompañado pola mestra Cristina Trashorras.

Seguir lendo...

Unha celebración en Xiá (1912)

Cruceiro de Xiá

Chapitel orixinal

Antiga Escola de Xiá

Nos primeiros anos do século XX, os diferentes gobernos imbuídos polo rexeneracionismo presente na España de fins do XIX e principios do século XX , decidiron, alentados pola "Sociedad de Amigos del Árbol" presidida polo enxeñeiro de montes Ricardo Codorníu,  promover a celebracion de "Fiestas del Árbol" por toda a xeografía hispana que, como indicaba o artigo 1 do Real Decreto de 11 de marzo de 1904, "habrá de tener por objeto, además de los fines educadores que persigue, la siembra o plantación de árboles en un trozo de monte público o en lugar adecuado de sus cercanías, (...), según lo aconsejen las condiciones de cada termino municipal.".

Como a actividade proposta carecía do necesario financiamento, quedou a cousa nunha declaración de boas intencións ata a primavera do ano 1912, na que coa Sociedade antes citada xa constituída formalmente empezáronse a organizar estas festas da árbore, dependendo iso si, do interese das autoridades locais do momento.

Xa no 1915 o goberno publicou un decreto declarando obrigatoria a celebración da mesma e mesmo esixindo aos concellos para a aprobación dos seus presupostos a necesaria dotación económica "por mínima que fuese" da citada festa.

Na provincia de Lugo, é o ano 1912, o primeiro do que temos constancia da celebración destas festas das árbores ao longo de toda a súa xeografía. Impulsor preclaro das mesmas foi o" inspector de 1ª Enseñanza D. Manuel Lorenzo Gil". O concello de Friol non quedou atrás.

O alcalde D. Ángel Martínez Neira, xunto cos párrocos e mestres organizaron en Xiá "La fiesta del Árbol" que se celebrou o día 3 de marzo dese ano.

Transcrbimos a noticia sobre a mesma publicada no diario "El Regional" de 4 de marzo de 1912 na que inicialmente se fala do perigo de suspensión da actividade por mor das inclemencias do tempo, para despois falar xa do desenvolvemento da mesma:
" (...) Los niños ya confesados el sábado, despues de reunirse en la escuela a las nueve y media de la mañana, se dirigieron a la iglesia para cumplir con el precepto pascual. Durante la comunión hubo bombas en abundancia y la banda popular de Sobrado (Coruña) acompañó a los niños (125) hasta la iglesia y amenizó el resto de la fiesta. Retornaron los niños a la escuela y allí se desayunaron con abundantes pastas, que el celoso párroco (de Xiá) D. Hermenegildo Roca había encargado a este fin.

Terminado el desayuno , dirigieronse los niños a oir misa en el mismo lugar de la plantación (o espazo dedicado a tal fin é o que hoxe ocupa o edificio destinado ás actividades socioculturais da parroquia e que se encontra a escasos douscentos metros da igrexa parroquial e que no seu momento --non sabemos se daquela-- foi destinado a horto da escola de Xiá).
Fue aquella cantada (a misa) por cinco señores sacerdotes (os de Xiá, Condes, Carballo e cremos que o de Friol D. Francisco Varela e o de Roimil D Melchor Castiñeira). El sermón estuvo a cargo de D. Román Bravo, párroco de Condes y fue alusivo a la bendición e inauguración de un hermoso crucero , que construyeron los vecinos de esta parroquia para recuerdo de la fiesta. El mismo Sr cura en correctísimas y atinadas frases expuso a los niños la necesidad de multiplicar las plantaciones de árboles por las grandes utilidades que reportan a la humanidad, así como la protección a los pájaros".( Hai que indicar que a festa en moitos dos lugares que se celebraba incorporaba no seu título "Fiesta del árbol y del pájaro") 

"Al final de la misa leyó la profesora Dª Vicenta Puga y Castro (mestra da escola de Xiá), una alocución, admirablemente escrita por el joven de la Coruña don Gerardo Corredoira Silva, quien se adhirió al festival y envió 300 ejemplares de su trabajo para repartir entre los niños e invitados. Inmediatamente se procedió a la bendición del crucero y del árbol, siendo plantados estos por el Sr. Alcalde y los niños.

Fueron padrinos de la bendición la Srta Dª María Martínez, hermana del Sr. Alcalde y el párroco de Carballo Sr. Castro (D. Domingo). Un grupo de 20 niños cantó el himno al árbol. 

(Este himno composto por Ezequiel Solana formou parte dos libros de texto daqueles anos editados por Saturnino Calleja --o dos contos-- e que rezaba así:

Es el árbol el símbolo augusto 

de la industria, el progreso y la paz; 

fomentemos la Fiesta del Árbol 

si a la Patria queremos honrar. 

Es la Fiesta del Árbol, la fiesta 

más hermosa, culta y social; 

la que llena de encantos al niño, 

la que brinda venturas sin par. 

Quien en campo o jardín planta un árbol, 

y lo cuida después con afán, 

da a los hombres salud y riquezas 

y a Dios alza en su pecho un altar...

Neste enlace pódese ler o himno completo.

Continuaba a noticia informando que " las distinguidas Srtas Manola Martínez (filla do alcalde) y Conchita Mouronte lanzaron al espacio un crecido número de palomas. 

Terminó la fiesta con un reparto de lotecillos a cada uno de los niños que asisten a la escuela, conteniendo abundante comida, siéndoles entregados por las autoridades y los padrinos de la bendición." (Non relata a noticia o feito de que algúns nenos leron pequenos discursos, pero podemos afirmalo pola achega que nos fixo o pedáneo de Xiá D. Alfredo Brao, ao narrar como o seu pai "daquelas tiña seis anos, naceu no 1906, leu un discurso ao pé do cruceiro" o que dá pé a pensar que habería máis rapaces participando coas súas lecturas ben preparadas).
Do cruceiro sufragado polos veciños hai que dicir que debido a un accidente cun camión xa hai uns cantos anos ( non sabemos con seguridade pero máis de 12) caeu e escachou.Foi substituído por unha réplica que só conserva a plataforma e o chapitel orixinais.
Ao tempo foi desprazado uns metros da súa posición inicial e eliminóuselle algún dos chanzos sobre os que se levantaba. 
A árbore foi derrubada. Da plantación deben quedar escasamente media ducia de árbores.
Os restos do cruceiro vello están gardados nunha casa particular en espera de lle dar algunha utilidade. O noso patrimonio!

Seguir lendo...

Contos da avoa Matilde (III)

Na aldea onde nacín e naceron os meus ancestros --relata Quiroga--, contaba miña avoa, dun coetáneo dela, un pouco máis vello se cabe, que tiña fama de ser un bo gadañeiro. O mellor sen dúbida de toda a  contorna. Tal home era coñecido polo tío José de Guntín. 

Deuse o caso de que o cura da parroquia tiña un prado moi bo e, chegado que foi o tempo de segar a herba seca, falou con el e chegaron ao seguinte acordo: 

--Se es capaz de segar o prado ti só, los denorios! (dito que adoitaba dicir o cura) en só un día, apóstoche tres olas de viño. 

O tío José que non lle facía ascos ao viño, aceptoulle á primeira.

Chegou o día da faena, e pola mañá a criada do cura, foille levar a 'media mañá' dándose conta que empezara a segar en círculo, elevando unha boa xeira de herba segada. De tal xeito que de volta na casa, comentou co crego, que polas trazas ía perder a aposta; entón o crego pouco amigo de perder a aposta díxolle á criada: 

--Los denorios!.Cando lle leves o xantar mestúralle unha pouca de herba do rato, para que "ande lixeiro”. 

Dito e feito. A menciña fixo o efecto esperado, mais o tío José, lonxe de arredrarse, tirou de pantalón, e "renca de herba, renca de merda", ganando a aposta sin ningún problema.
A fotografía que ilustra esta entrada correspóndese co antigo Mesón dos Quiroga ao pé da igrexa de Carballo

Seguir lendo...

A avoa Matilde ( II )

Xa temos deixado tempo atrás, algunha das narracións que Manuel López Quiroga nos achega e relata co agarimo que o caracteriza, da súa avoa Matilde.

Quedaran sen publicar, por descoido, estoutras achegas que a continuación transcribimos:

"I) Diálogos entre vexetais:

Regueifa do trigo e do centeo

Dicía o trigo: 

--Oiche! altas canelas! A que non vas bailar coma min diante dos señores e das doncelas? 

Respostaba o centeo: 

--Cala ti, bicho barbudo! Moito ti fas, se eu non che axudo. 

O millo e maila liñaza

Dicía a liñaza: 

--Ou millo millón, que eres capaz de estar tres anos debaixo dun terrón

Respostaba o millo: 

--Cala ti, esfameada!, que o cabo de tres días xa es nada

Diálogo das aveas 

--Somos mouriñas e feas, pero… sacamos os nosos donos de portas alleas!. 

II) Relacionado cos animais

--O gando vacún: Chover, chover hastra o meu corno amolecer.

--O gando equino: Xear, xear hastra o meu bico regañar. 

III) Outros ditos  

Relacionada coa sementeira do millo, sempre dicía a avoa Matilde: Polo San Marco (25 de Abril) nin nado nin no saco.

Un dos seus comentarios , relacionados co matrimonio, era sempre: “O home debe ser o saco e a muller a abraza(sic)”. A referencia é que o home debía ganar os cartos e a muller gardalos.

Tamén comentaba que a roupa falaba:  Aséame ben na casa que eu te asearei na praza.

Lémbrolle tamén un dito que dicía: Ave de pico, nunca fixo a seu amo rico."

Seguir lendo...

Xornadas de Dinamización e Interpretación do Medio Rural de Carballo

A Asociación "Carballo Vivo" organiza unhas Xornadas que se desenvolverán na antiga escola de Carballo os próximos sábados 27 de abril e 11 e 18 de maio.

Neses tres días, en sesións de mañá e tarde, desenvolveranse diferentes actividades relacionadas coa necesaria dinamización do medio rural, enfocándoas desde a perspectiva desta activa parroquia friolesa.
Desde o achegamento á historia da parroquia (na que participará alumnado de Carballo do CPI Dr López. Suárez), pasando por unha análise da visión do lobo no mundo rural, as enfermidades propias da terceira idade, o pasado, presente e futuro do medio rural, herdanzas testamentos e sucesións, axudas ao medio rural, horticultura ecolóxica,etc, serán diferentes as achegas que xirarán todas sobre a necesaria dinamización do medio rural.
Nestas xornadas farase tamén a presentación da páxina web da Asociación e a proposta de creación dun Obradoiro da Memoria e Patrimonio.

Non menos importante é a presenza de Xerardo Quintiá e a súa obra, sen esquecer ao  grupo "Xesta Verde" no musical, Ana Carreira como contacontos, e o noso grupo de teatro coa representación dunha nova versión da "Serpe da cova".
Para ter unha visión completa das Xornadas podes premer aquí e neste enlace podes descargar a folla de inscrición, inscrición que é totalmente gratuíta.

Seguir lendo...

Castronela nº 2

Hoxe, na Torre de San Paio, como estaba previsto, desenvolveuse o número 2 da revista oral  "Castronela". 

Cunha nutrida asistencia de público interviron Mª Rosario Fernández :"Para matar a sede: utensilios da auga", Higinio Martínez Fernández de la Vega: "Medicina popular: o mal do sartego" e Fernando Arribas: "O cruceiro de Cotá".

Concha Blanco presentou dun xeito lúdico e instrutivo uns cantos poemas da súa produción e Ángel Buján Zas e J. Manuel Iglesias Espiño presentaron a nova asociación Carballo Vivo que botou andar hai  un par de meses na citada parroquia. Na mesma intervención presentaron as I Xornadas de Interpretación e Dinamización do Medio Rural que se celebrarán na Antiga Escola de Carballo os sábados 27 de abril e 11 e 18 de maio.

Todo isto acompañado da música do grupo de pandeireteiras do CPI Dr. López Suárez que coordina Branca Nazaré Guerreiro e que desmostraron a súa calidade e mellora nas técnicas de percusión e canto.

Seguir lendo...

O Grupo de Cotá

Grupo de Cotá

Xa tiñamos falado nunha entrada anterior, das actividades do Partido Galeguista por estas terras de Friol alá polos anos trinta do pasado século. 

Hoxe completamos aquela entrada coa inestimábel axuda de Encarna Lago González, que foi quen nos facilitou o material que hoxe incorporamos ao blog. 

O pasado 14 de febreiro no Museo de Lugo inaugurouse unha mostra sobre D. Xosé Ramón Fernández Oxea, destacado membro do Partido Galeguista, que co título Ben-Cho-Shey 50 anos de maxisterio cultural (1918-1968) recolle con toda clase de documentos escritos, gráficos e sonoros, un período histórico cargado de esperanzas e truncado traxicamente pola barbarie da sinrazón. 

Unha mostra que paga a pena visitar devagar porque máis ca unha mostra é unha verdadeira lección de historia, e nesa historia, ten un espazo estas terras da que nós deixamos constancia nesta entrada. 

O material aquí exposto pon de manifesto as inquedanzas que percorrían estas terras naqueles anos de grandes proxectos e ilusións.

Este grupo de Cotá como recolle A Nosa Terra, estaba presidido por Xesús Piñeiro López como presidente, Xosé Vilela Pena, como secretario e verdadeiro impulsor do  grupo, Eduardo Cabado coma tesoureiro e Manuel Rivas, Xosé Longarela e Manuel Cruz como vocais.

Seguir lendo...

Castro de Guntín, Carballo

Con todo o dito na anterior entrada, todo parece indicar que o castro de Guntín entraría na categoría de pequenos castros e acorde ó modelo inicialmente descrito. Del pouco máis podemos dicir, pois como ocorre con todos os castros de Friol, non foi excavado (29 identificados nunha superficie de 290 km2, nos traballos de prospección de 1995: "Catalogación y delimitación planimétrica de los yacimientos arqueológicos del ayuntamiento de Friol"). Ademáis, nos traballos feitos de prospección, foi imposible facer unha estimación fiable da superficie no castro de Guntín (tamén no de Gonce), debido ás dificultades impostas pola densidade de vexetación. Segundo Parcero Oubiña, na súa tese anteriormente citada, o castro de Guntín presenta un dominio visual a curta distancia intenso e uniforme en toda dirección, pero a longa distancia o dominio visual é descontinuo, esporádico e case accidental. Na súa ubicación tívose en conta a produtividade da terra por riba dos factores estratéxicos.

Para rematar, faremos unha mención ás defensas do castro de Guntín. Como diciamos, a vexetación impide unha visión global do recinto. Con todo, son visibles desde a carretera os restos de parapeto que rodearía ó recinto, polo menos desde o lado sur. Aparentemente, dá a sensación de que máis alá do recinto, en descenso, podería haber unha continuidade de formas que recordan parapetos ou foxos. En cambio, na cara norte, non se observa ningún resto visible de fortificación. Dá a sensación de que por esta cara a croa está aberta e desprotexida (todo dito coa lóxica cautela). Hai máis castros nos que a defensa non completa o perímetro do poboado. De feito, na actualidade difúndese unha nova visión das fortificacións castreñas, nas que non necesariamente hai unha funcionalidade defensiva, senon simbólica e de prestixio, de delimitación do asentamento e/ou de expresión de cohesión interna das comunidades locais ("Variaciones en la función y el sentido de la fortificación a lo largo de la Edad del Hierro en el NO de la península Ibérica", Parcero Oubiña). Sería unha concepción da fortificación como forma de monumentalidade, como expresión de dominio sobre o territorio, continuando un proceso que se materializa por primeira vez no Neolítico a través da monumentalización dos enterramentos. De feito, o asentamento fortificado na cultura castreña, era a única forma posible de monumentalidade, pois non se coñecen enterramentos monumentais ou espazos sagrados monumentais. É máis, conforme o tempo avanza, as estruturas delimitadoras do poboado complícanse sobre todo nas zonas de acceso, e multiplícanse os antefosos. Era unha forma de presumir de asentamento ante a chegada de visitantes, pois non necesariamente eran estruturas de defensa eficaces (de feito, a eficacia defensiva parece ser menor canto máis tardíos son os castros). É posible que o castro de Guntín presente, máis alá da carretera, en descenso, esas estruturas de acceso?

Todo un traballo pendente para a arqueoloxía.

Seguir lendo...

Os castros en Friol: unha visión global

Cando falamos de cultura castreña obsérvase un claro baleiro na investigación para o interior de Galicia, e en especial, na provincia de Lugo. Salvo no caso dos grandes castros, Lugo segue a ser un tema pendente que, sen embargo, empeza a chamar a atención. De feito, González Ruibal (considerado pioneiro na nova visión dos castros) fai fincapé na necesidade de abordar a fondo esta cuestión, pois os datos que se empezan a ter parecen modificar moitas ideas que se tiñan do mundo castreño, e que se daban por válidas para toda Galicia.

Entre as peculiaridades que González Ruibal sinala para o interior, está a ausencia de oppida (grandes castros que serían como cidades arcaicas cunha posición de dominio sobre outras comunidades). Estas concentrábanse sobre todo no litoral, en grandes vales e zonas fronteirizas. Os castros de interior (e da área de Friol) son, a grandes rasgos, de pequenas dimensións (entre 2 e 2'5 hectáreas), e parecen demostrar unha menor diferenciación social, constatado pola ausencia en xeral, de obxectos de prestixio ("terra sen torques", ausencia de esculturas, de "pedras formosas", bronces ou fíbulas, e tamén cun tipo de cerámica máis simple e repetitiva). Todo isto dito coa cautela imposta pola ausencia de estudos sistemáticos, en especial en Friol, onde polo de agora, os traballos non pasan de ser prospeccións.

González Ruibal tamén desmonta mitos, como que a casa castreña é circular con tellado de palla, e que as estruturas domésticas de liñas rectas, se debían a un proceso de asimilación de novas formas traídas polos romanos. Apunta que os datos que se van tendo, rebelan unha enorme diversidade na tipoloxía de vivenda de interior (circulares, poligonais, rectangulares, cadradas...) e que, incluso nalgúns casos, as cubertas eran de lousa (castro de Formigueiros).

A zona de Friol está fóra da esfera dos oppida e dentro do esquema proposto por González Ruibal, unha zona resistente ós cambios e cunha continuidade ó longo do tempo, sen demasiadas diferencias na transición do Ferro I ó Ferro II. Esta continuidade, segundo Parcero Oubiña, pódese deber a que o rigor do medio daba menor marxe de maniobra ás comunidades, que permanecían ó longo do tempo estables naqueles puntos onde a explotación do medio fose máis favorable.

Parcero Oubiña propón un modelo para os castros de Friol, moi semellante ó xa estudado no Alto do Castro (Cuntis, Pontevedra), que é un castro pequeno de uns 60-70 individuos. Pola súa banda, González García ("Los pueblos de la Galicia céltica", Akal, 2007, pp.221-223) sinala para Friol unha menor diferencia de tamaño entre os castros que a observada na zona dos oppida (hai que ter tamén en conta que, de momento só se mediron os recintos centrais nos castros de Friol). E aporta un dato interesante: os castros de maior tamaño (Guldriz, Enxeito, Bra, tal vez Xul) son tamén os ubicados en lugares prominentes desde onde exercer un control visual do territorio a longa distancia e manter unha posición dominante. Tamén sinala que este modelo se repite en toda Galicia, pois castros enormes e de maior presión demográfica (como Santa Tegra), están, paradóxicamente, situados en puntos elevados nos que o acceso a terras produtivas é peor. Nestes casos, polo tanto, os factores locacionais de máis peso son os estratéxicos.

A relación dos castros de Friol coa potencialidade agraria foi estudiada por Parcero Oubiña ("La construcción del paisaje social en la Edad del Hierro del Noroeste ibérico", pp 167-194. Tese doutoral, ano 2000). Sinala dous grupos de castros para Friol. Nun primeiro grupo, as superficies aptas para un laboreo intensivo na contorna inmediata do castro (800 metros), están ausentes ou son anecdóticas. Sería o caso dos castros de Gonce, Lea, Lobengos, Monte Cotón, Paradela, Seixalbo e Xul. No segundo grupo estarían os castros nos que o factor locacional de peso parece ser a proximidade a terreos aptos para unha explotación de tipo intensivo. Os castros que se ubican en entornos dominados por estas terras de "primeira" serían os de Carregal, Castrodá, Condes, Gudín, Guntín, Lagouzos, Lamas, Macedo, Mandín, Narla, Ousá, Romá, San Paio, Seoane, Silvarredonda, Silvela, Trasmonte (arriba, á esquerda) e Vilafiz. Outros dous castros, os de Enxeito e Prado, responderían a este grupo pero co matiz de que as terras non son tan boas (menos chas e profundas e cun maior risco de perda de humidade e de materiais por erosión). Por último, os castros de Bra e Guldriz non se axustan ós modelos descritos, pois non predominan nin os terreos de potencialidade intensiva, nin terreos extensivos, nin terreos improdutivos, senon que hai un equilibrio.

Seguir lendo...

Andaina organizada pola Asociación "Carballo Vivo"

A Asociación "Carballo Vivo" organiza para o sábado 23 de marzo,unha 'Andaina pola parroquia de Carballo'.

Na carta que fixeron achegar aos socios detallan o percorrido que, segundo teñen previsto, iniciarase ás 10 da mañá , tendo como punto de partida a área recreativa de Carballo.

Achegan un mapa (o que ilustra esta entrada) no que reflicten os lugares de paso: muíños, mámoas, enclaves naturais singulares, a explotación silvopastoral do monte veciñal,... e ao tempo avisan dalgunha sorpresa máis.

Esperamos sexan moitos os que se animen a estirar as pernas e coñecer esta dinámica parroquia friolesa.

Esta é unha das múltiples actividades deseñadas por esta nova asociación, que semella nacer con moita forza e ilusión.
O percorrido inicialmente previsto pasa por Froxelle, o muíño de Candaíde e o de Jalete, Bernadal, e A Laxe para facer un alto para comer nas Sete Fontes, continuando xa pola tarde polo Corno do Boi, Foxo do Cabrito, Bullo das Cabras, Curro das Bestas, A Fraga, A Freiría e o seu muíño, O Manxadoiro, As Penelas, Currás, Barallobre con chegada ao punto de partida sobre as cinco e media da tarde.

Seguir lendo...

E rematamos coa análise da igrexa de Silvela

No muro norte hai un retablo de calidade que precisa dunha urxente restauración. Dentro da categoría dos retablos, responde ó modelo de retablo cadro, no que todo el se estrutura en torno a unha pintura ou relevo que articula o conxunto. Neste caso, o cadro central é un relevo no que se representa a Sagrada Familia, presidida polo Neno Xesús, que focaliza a mirada do espectador, flanqueado polos seus pais, a Virxe e San Xosé, e nun nivel inferior, figuran os seus avós, Santa Ana e Xoaquín. Sobre o Neno Xesús, nun ceo aberto entre nubes, asoma a pomba do Espíritu Santo (reforza a idea da orixe de Xesús por intervención divina), e culminando a escena, Deus Pai coa bóla do mundo, símbolo da soberanía sobre este e tamén preludio da futura Redención feita por Cristo. Deste xeito, faise fincapé nas dúas Trinidades, a terrenal (Xesús cos seus pais) e a celeste (co Pai eterno e co Espíritu Santo).

Trátase dunha iconografía que cobra forza a partir da Contrarreforma, para reafirmar a dobre natureza de Cristo, humana e divina, e foi ampliamente representada no barroco. Este tipo de iconografía trinitaria preséntase cun aspecto solemne que contrasta con outras escenas máis íntimas e familiares da infancia de Xesús. Todo un dogma feito en relevo escultórico.

Os estípites que enmarcan a escena foron o soporte máis usado na década dos 40 do S. XVIII. Este detalle, unido á profusa decoración vexetal (flores, cintas, guirnaldas) e á rocalla que coroa o conxunto e delimita os estípites, fainos pensar nunha obra rococó (anos centrais do S. XVIII).

O ouro debeu cubrir case a totalidade do retablo. A policromía das figuras con estofa, é tamén de calidade, así como o tratamento expresivo dos rostros e mans, ou os finos pregamentos das teas.

Desde logo, urxe unha restauración desta pequena xoia para recuperar o brillo orixinal que debeu ter.

Por último, un pequeno apunte sobre a decoración do teito. Se nos fixamos na súa factura, case non alberga dúbidas de que por aquí pasou o mesmo taller que traballou en Carballo ou en A Rocha, aínda que con menos decorativismo (pagaríanlle menos?). Nótase un acabado máis apresurado e menos detallista. Non obstante, o estilo é o mesmo (e por tanto, da mesma época, S. XIX) e nacido dunha empresa que se adapta ás posibilidades do cliente.

Seguir lendo...

Iconografía do retablo maior de Santa María de Silvela

Dado que a igrexa está baixo a advocación de Santa María (a que máis parroquias ten dedicadas en Galicia), a súa imaxe é a que preside a fornela central. Aparece representada como Asunción, cuxa representación tradicional é en ascenso ó ceo sobre un trono de nubes con cabezas de anxos, e coa mirada mística cara as alturas. A diferencia da Inmaculada, coa a que ás veces se confunde, ten os brazos extendidos e as mans abertas cara o ceo, en actitude de entrega. Na Inmaculada as mans están unidas en actitude de oración (unha pequena talla da Inmaculada coroa o ático do retablo: ver foto da entrada anterior). Como é habitual, leva vestido vermello e túnica azul. A expresividade e o dinamismo do conxunto remite a modelos do S. XVIII, se ben nos parece moi posterior, aínda que é difícil de datar con precisión, pois parte de prototipos que se repetiron no tempo ata datas moi recentes (aínda hoxe). Ademáis, o material no que está feita (escaiola) delata unha industrialización da factura (moldes que permitían unha produción en serie).

Nas fornelas superiores represéntanse dúas virxes mártires: Santa Catarina á esquerda e Santa Lucía á dereita, ámbalas dúas coa mirada dirixida cara a Asunción. Aparecen de medio corpo e son altorrelevos tallados en madeira, polo que se deduce coetáneos ó retablo.

Santa Catarina forma parte das santas e santos auxiliadores. É invocada contra a morte súbita. Aparece acompañada dos seus atributos habituais: palma de martirio, espada (morreu decapitada), roda arpada (coa que foi sometida a un tormento fallido por intervención divina), a coroa en alusión á realeza, e o libro, símbolo da sabedoría (capacidade de persuasión, pois converteu ó cristianismo a innumerables pagáns). Como filla de nobres viste ricos atuendos. É patroa de artesás e artesáns que utilizan rodas no seu oficio (afiadores, alfareiros, fiandeiras...), e tamén de mestres, educadores, rapazas novas, solteiras, estudantes...

Santa Lucía é tamén santa especialista, de ollos, e mártir virxe. Por proceder de familia nobre tamén exhibe ricos atuendos. Recoñecémola polo seu atributo máis coñecido, os seus ollos sobre un prato (arrincados no martirio), ademáis da palma. En ocasións tamén leva espada (morre decapitada). É patroa da vista, dos cegos, dos pobres e dos nenos e nenas enfermas. A súa festa celébrase o 13 de decembro, o que dá lugar ó refrán "Santa Lucía baixa a noite e medra o día".

Na fornela inferior esquerda figura o único varón do retablo, neste caso de vulto redondo. Pola súa vestimenta, queda claro que se trata dun diácono: dalmática sobre a alba. Pensamos que se trata de San Antolín, patrono de cazadores, coa palma de martirio na man dereita e o libro dos evanxeos na esquerda. O libro simboliza a difusión e defensa da fe que nunca rexeitou. Tivemos dúbidas na súa identificación, pois hai outros diáconos mártires, como San Esteban ou San Lourenzo. O primeiro adoita levar como atributo as pedras da súa lapidación, e San Lourenzo, a grella do seu martirio. No caso que nos ocupa non hai alusión ó tipo de martirio sofrido. San Antolín morre mutilado cunha espada, polo que se lle representa cunha coitela cravada nos pescozo ou no ombreiro, aquí ausente. Pensamos que podería ser San Antolín porque na dalmática aparecen flores de lis (era francés, aínda que sobre isto hai controversia: consultar aquí ou aquí), e así aparece nalgúns exemplos de Palencia.

Na fornela inferior dereita, tamén de vulto redondo, figura a Anunciación na súa representación máis simplificada, en posición erguida e sen o arcanxo San Gabriel. Chegamos a esta conclusión pola súa vestimenta (vestido vermello e manto azul), cabeza sen cubrir (mulleres novas e solteiras), e o libro na man esquerda. Tradicionalmente, a Virxe da Anunciación recibe a noticia do arcanxo cando estaba inmersa na lectura dun libro de oracións. O libro representa, na iconografía cristiá, a criatura orante, e é tamén icono da vida silenciosa de oración. A man dereita aparece en lixeiro movemento para exteriorizar a emoción (ausente no rostro).

Pensamos que todas as tallas (exceptuando a figura central, que non é talla) deberon saír dun mesmo taller. Comparemos a economía de trazos nos rostros, o mesmo tipo de cellas, a encarnación das meixelas, a ausencia de emocións, e, no caso de San Antolín e da Anunciación, a mesma base.

Seguir lendo...