23 febreiro 2024

O Museo Provincial de Lugo: O neno arqueólogo

José María Pérez Longarela no Museo de Lugo

En novembro de 2008 cando o Museo Provincial de Lugo estaba rematando a celebración do seu  75 aniversario e este blog estaba dando os seus primeiros pasos, publicamos unha entrada facendo referencia aos achados atopados nas terras friolesas que estaban depositados no citado museo (ver ligazón)

Foi o inicio dunha relación fluída coa Rede Museística Provincial que desde sempre facilitou grandemente as actividades que tiñamos previstas desenvolver baixo o paraugas de "Friol:algo máis que pan e queixo". Choveu algo.

Do inxente labor que está realizando a citada rede museística para integrar o mundo dos museos na contorna social e o aproveitamento dos seus recursos para desenvolver infinidade de proxectos nos que implicar a todo o tecido social, nada temos que engadir máis ca os nosos parabéns; basta con botar unha ollada á web dos museos e os seus muros nas diferentes redes sociais. 

Un luxo para a provincia contar cun equipo de profesionais tan implicados e activistas con todo aquilo que ten que ver coa cultura no seu amplo espectro.

Pois ben , días atrás desenvolveuse no Museo Provincial de Lugo unha actividade na que volve estar presente Friol ( lembramos con cariño a participación do noso grupo de teatro na revista oral  "O pazo das musas").

O museo invitou ao veciño de Cotá que sendo neno deu, ao se abrigar da choiva na Pena e Cova dos Malreiros ( na memoria do pobo) ou Merleiros,  cun molde bivalvo hoxe no fondo do Museo.

Compartimos aquí a nova publicada en instagram pola rede museística:

Molde bivalvo de Cotá. Museo de Lugo
"Os machados de talón foron ferramentas metálicas difundidas durante o Bronce Final na Península Ibérica. 

Falamos de pezas de hai máis de 2.800 anos cunha función descoñecida. Quizais votiva, para faceren ofrendas, ou tal vez enxeñosa fórmula para acumular metal, é probábel que tamén se empregaran como moeda de cambio. Non se sabe. 

Impórtanos que os machados chegaron a Galicia dende o arco Atlántico, Francia ou Inglaterra, e que, quen aquí viviron, desenvolveron a súa propia tecnoloxía para fundir cousas moi semellantes. Crearon moldes de fundición de bronce coma o que vedes. Moldes bivalvos para encaixar, verter a aliaxe de metal líquido, a uns 1.200 graos de temperatura, e producir machados en cadea, en serie, de entre 15 e 50 reutilizacións.

O Molde Bivalvo de Cotá, o único conservado en Galicia, está exposto no Museo Provincial de Lugo. 

Xa figuraba sinalado como “artefacto curioso” na primeira guía do museo, editada o ano 1947. 

Na Arqueoloxía resulta crucial o contexto físico das pezas atopadas. Na Historia social, e na memoria, tamén. 

O molde foi achado o verán de 1944 no lugar da Pena, cabo do río Narla, na parroquia de San Martiño de Cotá, concello de Friol. Hoxe tivemos de visita ao neno que o descubriu hai 80 anos. 

José María Pérez Longarela paseaba o gando Cotá adiante cando rompeu a chover. A tormenta de estío levouno a buscar acubillo baixo unha árbore. Fitou o chan e distinguiu un brillo. Coa mesma vara de lle afalar ás vacas sacou á luz o molde. 

Ingresou no Museo naquel ano, a cambio de dez pesetas, pois, dixemos, os machados foron moeda de cambio, no Bronce Final e na Posguerra. 

Nós quixemos corresponderlle ao vello que sendo neno levou o gando de excursión arqueolóxica. 

Atopaches unha excepción de bronce, querido José María! 

Grazas de corazón pola túa historia".

Participamos do agradecemento ao que sumamos ao Museo polas facilidades que nos deu para a publicación desta actividade no noso blog. 

Grazas

Seguir lendo...

14 febreiro 2024

De triduos, cinza e sardiñas

Enterro da sardiña. Lugo 1985 (Foto J L Vega) 

Hoxe catorce de febreiro dependendo da óptica coa que miremos o calendario celebramos o san Valentín, o Enterro da Sardiña ou o Mércores de cinza.
Desde fins do século XVII (que nós saibamos) a igrexa católica instaurou os chamados Triduos de Carnaval que, pese ao nome,  é  un conxunto de exercicios relixiosos que se celebran ao longo dos tres días máis importantes do Entroido ( domingo, luns e martes) e realízase nos templos para desagraviar e expiar os “excesos” das festividades profanas que desenvolve o pobo eses mesmos días.
Como punto final a igrexa remata coa imposición da cinza o mércores que inicia a Coresma. 
Estes triduos, dependendo do momento histórico, tiveron un maior ou menor impacto na poboación: a tempos máis escuros maior importancia. Na actualidade seguen a celebrarse pero cun perfil máis baixo e mesmo (cremos) de xeito moi puntual.
Se botamos a vista atrás vemos que El Progreso do 16 de febreiro de 1915 informa sobre a celebración “en todas las iglesias” segundo costume, “en los tres días de Carnaval, el triduo de desagravios".
Lemos no mesmo diario o 28 de febreiro de 1936 esta nova de Monforte de Lemos: "No podían faltar en estos días de Carnaval en que tanto se ofende a Dios, cultos de desagravio al Crucificado. En varios templos estuvo expuesto el Santísimo y fueron muchos los fieles que acudieron a visitarle. 
En la iglesia conventual de Santa Clara se celebró además, un solemne triduo que estuvo concurridísimo y en el cual ocupó la sagrada cátedra el notable orador P. Gaite, que pronunció tres sermones de gran provecho espiritual"
Pois ben, Friol non queda á marxe desta práctica e así vemos no Boletín do Bispado de Lugo de 21 de maio de 1900 na epígrafe “Cultos en las parroquias” ( pax, 224) como  Fernando Piñeiro, cura párroco de Ousá e Cotá naqueles tempos, indica no seu informe que "se han hecho los ejercicios preceptuados por el señor Obispo". (...) "El 25, 26 y 27 de febrero ( domingo, luns e martes de Entroido) tuvimos el triduo con la estación de desagravios, plática y Santo Rosario..."
Só temos esta referencia destas dúas igrexas friolesas pero de seguro era común, se non en todas, na maioría.
Na actualidade mantense o rito da imposición da cinza.


Aínda que non en todos os lugares, hoxe celébrase tamén o profano Enterro da sardiña no que hai coplas, críticas, ladaíñas, ferretes, plañideiras, e desde logo enterro que con gran dor dos asistentes informa que o Entroido rematou ou case.
Certo que dependendo dos lugares o ciclo de Entroido xa se pechou onte coa queima do Meco ou prolóngase ata o vindeiro domingo.

Fotografías
A primeira pertence ao Arquivo Histórico Provincial de Lugo e obtivémola do muro do facebook " Ollar Galicia. Fotografía antiga"
A segunda é extraída do muro O parladoiro de Friol e reflicte a queima do meco do CPI Dr L. Súarez. 

  

Seguir lendo...

09 febreiro 2024

Meu carriño cantareiro

 


Estabamos expectantes por ver a o meco deste ano e resulta que nos sorprenden coa obra dun bo fragueiro e de seguro uns bos axudantes.

O carro que nosa terra é máis cun simple elemento de transporte, é un elemento icónico da nosa cultura reflectido en cantigas

Se queres que o carro cante 

 móllalle o eixe no río 

 despois do eixe mollado 

 canta coma un asubío. 

Se queres que o carro cante 

 bótalle o eixo de bido 

 as treitoiras de carballo 

 e as cuñas de sanguiño

 Cantado en poemas dos nosos egrexios: Ramón  Cabanillas (ver ligazón)

Meu carriño cantareiro! 

O de xugo e cabezalla 

coa puntita da navalla 

pulidos da miña man!

ou o poeta chairego Manuel  María ( ver ligazón)

Non canta na Chá ninguén 

por eso meu carro canta 

canta o seu eixo tan ben  

que a señardade me espanta 

Carro que de un ou outro xeito aparece nas festas do san Xoán, no Entroido: ben cargando con mecos ou sendo escondido ou desprazado do seu lugar (antigamente contábanse moitas anécdotas ao respecto).

Pois ben, este carro que encabeza a entrada, encabeza tamén, hoxe, as coplas de Entroido que nesta páxina publicamos de vez en cando ( facer facémolas sempre) 

Esperemos gocedes da súa lectura senón azucre ou mel...nas filloas!

 COPLAS

O Entroido xa chegou 

ide preparando a orella, 

*pra que estea saborosa 

nós tentaremos quecela 

Diremos que pra as facer 

sempre pedimos licencia

e como non nola dan 

escribimos sen decencia 

 Este carro que aquí vedes 

non é un carro electoral !

Non teñas medo que vaia 

buscarte para ir votar !

E non van os lacazáns 

 repartindo cal posesos 

cartos de todos a esgalla 

pra manterse no goberno? 

Xa chegan as eleccións 

xa comezou a campaña,

ou consigo moitos votos 

ou o meu non se me amaña. 

Moito remexo este ano

espero teña o seu pago

un sillonciño ben alto

eu por menos non che paso!

Algo mais que pan e queixo 

éche fonte milagreira 

cando pensas que secou

volve como volve a feira!

 Sei que no centro da vila

pasou algo milagroso

a propaganda de algúns

sei que a comeu un raposo

Como sigan os refachos

a soprar con tanta forza

veremos o dezaoito

a algún cheo de vergonza.

E pra que rematen ben 

e teñades un bo martes 

coidadiño co lacón 

e tamén coas outras carnes!. 

E xa para rematar 

as coplas con alegría

pensade que queda pouco 

pra rematar a INVERNÍA

Deixamos para rematar un vídeo cos primeiros mecos deste século creados por Modesto Fernández e o seu alumnado


Bo Entroido!

Seguir lendo...

08 febreiro 2024

Tres novas, algún considerando e unha addenda


Hoxe xoves de comadres, sen orde de prelación ningunha, facémonos eco de tres (boas)  novas ás que engadimos uns considerandos e unha addenda como reza o título. 


En primeiro lugar celebrar a esperada proxección do vídeo que resume as actividades de “Cóntame un mundo” realizadas na vila friolesa o pasado mes de xullo, da man de Raquel Queizás e Alba Vales e que tan boa acollida tiveran (ver ligazón).
Poderase ver o próximo sábado dezasete de febreiro no centro sociocultural, aínda sen rematar de dixerir o Entroido e en plena xornada de reflexión ( lembrade que o domingo dezaoito podemos optar por seguir co desmantelamento dos servizos públicos ou non. Somos nós quen decidimos).

En segundo lugar celebrar o traslado da feira para o centro da vila. Aínda que máis ben habería que dicir que a feira volve ao lugar de onde nunca debeu saír. 
Corre a lenda entre a veciñanza que fala que o anterior alcalde gabábase de non facer gasto no comercio local. Nós non sabemos se sería certo, pero se cadra ese desleixo foi o que orixinou o desterro da feira ás aforas da vila, deixando esta orfa dun mercado que animaba ao pobo friolés a achegarse e facer algo de gasto nos locais comerciais (que nestes tempos toda achega é pouca). 
Pois ben, aínda que tardou máis do desexado ( este goberno municipal está na súa terceira lexislatura) e non sabemos se aproveitando a coxuntura electoral, devolven a feira á vila.
O que en tempos foi "feira do catro”, (ver ligazón) que no 2006 pasou a celebrarse o primeiro domingo de mes, e que desde hai máis de dez anos levábase a cabo no Mercado gandeiro volve ao seu. 

Por último unhas palabras para o cocido e posterior corrida do Entroido que se desenvolverá este sábado dez de febreiro. Organizada desde tempo atrás pola asociación Carballo Vivo vai collendo xa ton tradicional. Como todos os anos o punto de encontro é o seu local social ( antiga escola de Carballo). Á actividade está convidada toda a veciñanza, non só @s soci@s. 
Cremos que chegou o momento de propoñer un estudo serio e pormenorizado do vello Entroido friolés. Algunha entrada hai neste blog con información textual e mesmo gráfica tanto do Entroido nalgunha parroquia, como do carnaval vilego. Porén, é necesario recoller, revisar e recuperar toda a información que de seguro as persoas de idade teñen na súa memoria dos Entroidos da súa mocidade, ou da dos seus antepasados. 


Entroido 2006

No colexio friolés en tempos de Pepita Regueiro, Teresa Vila, Ana Núñez, Carlos Veiga,... desenvolvéronse actividades no propio centro co correspondente desfile pola vila. 
Nós mesmos temos participado elaborando unidades didácticas sobre este ciclo festivo onde non faltaba as coplas tan típicas destas festas.
O entroido xa está aquí 
darémoslle volta a todo!
Se quedase algo a dereitas 
dirían que estamos tolos. 
Das coplas do Entroido 2001 

Por non falar dos mecos ( xa tradición) elaborados polo alumnado de 4º da ESO na área de Plástica
Devecemos por ver a creación deste ano! 
Meco do Entroido 2007


Pois iso: alguén debería animarse a completar o estudo. 
Dicimos isto porque observamos como en moitos lugares da xeografía galega estase a facer esta recuperación, ben a través dos propios concellos ou pola diferentes asociacións culturais, e pensamos: por que en Friol non ? 
Mercado, Colmeiro

E vai a addenda:
O cartel anunciador do cambio de lugar da feira ( védelo nesta entrada) ) indica “A feira do mes volve ao pobo” 
Ao pobo non pode volver, porque o pobo é a alma máter da feira! Sen el non hai feira! 
Explicámonos: Como temos unha lingua moi rica, pobo en galego é exclusivamente o grupo humano,... de persoas cunhas características propias que o identifican , así falamos (pouco) do xenocidio do pobo palestino, do pobo galego chamado ás urnas, e mesmo podemos falar dun pobo friolés ben guiado. 
Porén se nos queremos referir a unha entidade de poboación, sexa a que sexa, debemos empregar outros substantivos e non trasladar o “pueblo” castelán ao noso “*pobo”.
Así podemos falar da vila de Friol, do concello de Friol, da parroquia de Carballo, da aldea de San Martiño, do barrio da Milagrosa,... Sería máis correcto, entón, que o citado cartel fixese gala de que 
“A feira do mes volve á vila”

Bo Entroido!

Seguir lendo...

18 xaneiro 2024

Memoria histórica: "El abismo del olvido"


Rematando o pasado ano, Astiberri publica “El abismo del olvido” historia gráfica de Paco Roca e Rodrigo Terrasa, impresionante obra gráfica do autor valenciano que deixa como pouso que non hai peor castigo que o esquecemento.
Consideramos que esta historia ten cabida neste blog porque a súa lectura fíxonos lembrar o traballo levado adiante por Blanca Castro co alumnado de ESO, nos cursos desde o 2008 ata o 2016, recuperando retallos dunha historia da que aínda hoxe se segue falando en silencio, “non chores que poden escoitarte” escribía L. Pimentel. (ver ligazón)
Friol non quedou á marxe da represión fascista ( conta a veciñanza  coa boca pequena como oufanos chegaban membros das chamadas forzas vivas da localidade despois de cometer os seus abusos chegando ao asasinato ( ver biografía de Antonio Iglesias Corral , por exemplo).
Esta memoria histórica, memoria democrática da que se fala no texto é algo incluído nos programas de educación secundaria,  obrigatoria e post-obrigatoria; non estaría de máis o ter nas bibliotecas dos centros un recuncho da memoria onde ter espazo para  libros como este de Paco Roca.
A trama desta historia narra os feitos do catorce de setembro do 1940 (ano e medio despois de rematar a Guerra) en Paterna onde doce homes son fusilados polo réxime franquista e enterrados nunha fosa común. A partir de aí conta a loita de unha muller para conseguir recuperar os restos do seu pai e todas as trabas que encontrou ata conseguir recuperalos e así restaurar a súa dignidade.
Non é de estrañar que xa case estea esgotada a primeira edición e estean traballando na súa reedición. 
Xa para rematar indicar tamén que esta lectura amena e pracenteira  permitiunos evocar as palabras de Jean Paul Richter: “A memoria é o único paraíso do que non podemos ser expulsados”.

Seguir lendo...

11 xaneiro 2024

As miñas filicitaciós (sic)


Xa falamos do notario por antonomasia en Friol no primeiro terzo do século XX, Higinio Fernández de la Vega e mesmo publicamos algunha das súas letras satíricas que encheron a prensa da capital da provincia a fins do XIX e principios do XX.
Traemos agora  as coplas intituladas "As miñas filicitacións"
Recollidas no semanario rexionalista A Monteira, publicación de curto percorrido, creado e dirixido por Amador Montenegro Saavedra que acubillou as creacións poéticas de Pepe d'as Festas pseudónimo do Fernández de La Vega.
Hoxe exactamente hai 134 anos da súa publicación ( once de xaneiro de 1890)

Aquí as deixamos tal como aparecen publicadas 

AS MIÑA FILICITACIÓS

Non morrín, gráceas a Dios, 

como algún sei que desexa

--Y-o chasco, s'é por herdarme 

ha ser grande abofellas--

Non morrín aínda e ben forte

cheguei ao ano noventa

Y-anque son desconecido,

Y-anque mal moitos me queiran

e me poñan car'a fosca

porqu'a verdá digo enteira,

o certo é qu'houbo presoas

ben aducadas y-atentas,

qu'o empezal-o ano que corre 

enviaronm'as traxetas,

 d'as que conta vou a dar

e perdoenm'a inmodéstea

os amabres suscriutores 

d'o somanáreo A MONTEIRA

Sin orden e sin concerto,

escagalladas n-a mesa,

teño, sin dicir mintira,

algunhas mais de trescentas,

E como canso siría

facel-a lista compreta,

vou tan soilo d'unhas cantas

a ocuparme y eso á presa

A pirmeira que tropezo

É d'unha siñora sérea

que quere vir pr'este pobo

e naide casa ll' arrenda

Anque pareza mintira

e diz "A Pepe  d'as Festas

electricidade un ano

de fertuna lle desexa"

Como ven os meus leutores

este cuase me tutea.

Outra tamén expresiva

fírmana vareas aceras 

que lixosas xa fai tempo 

están coa lama y-as pedras

A calle d'o Buen Jesus 

dam'as gráceas y -a Lameda

ó filicitarm'as  páscoas

encargame no-na esquenza

A Cañería, diz outra

e pas'o nome anqu'é leria

n-a compaña d'as pinchorras

e d'os lagartos que encerra

desexa un ano filiz

o siñor Pepe d'as Festas

A Muralla non m'esquence

anqu'a probe xa vai vella

e de calexós e rúas

recibín mais de corenta

todas pidind'o favor

de que diga n-A MONTEIRA

seis ou sete palabriñas

pra qu'outr' ó fin as entenda

Non m'estendo mais por hoxe

que xa vai largo; pro entendan

que lles qued'agradecido

a todos 

Pepe d'as Festas  

Seguir lendo...

30 decembro 2023

Téñenche unha areíña de sal de máis...

Queremos pechar as publicacións deste ano 2023 cun conto.
Non cos contos que nos contan a diario e que chegan a nós polas máis sorpresivas vías e que de non estarmos alerta, xeran expectativas erróneas caendo no engano no que pretenden que vivamos os especialistas das fraudes.
Sen irmos máis lonxe estes días andan engaiolando a orella dos dependentes avellentados co conto dos 5000 euros, que din universais.
E nestoutra ler o DOG onde aparece o contido real. 
O demais sonche contos!
E imos ao noso:  
De Lois Carré Alvarellos  xa falamos nunha entrada anterior e mesmo editamos o conto "Se calo , revento"  do seu libro "Contos populares da Galiza" contos recollidos por Carré  nas súas viaxes por Galicia adiante (viaxes nas que non esqueceu Friol ).
Na recompilación aparecen, xa dixemos,  tres relatos recollidos no concello friolés:
Hoxe publicamos o que leva por título "Téñenche unha areíña de sal de máis"-pax 237- dentro do capítulo dedicado aos contos de curas
Di así :
Foi nos tempos aqueles en que non chegaba o sal pol-as aldeias mais que unha vez en cada ano, cando no tempo da matanza víñano trael-os arrieiros coas suas arreatas cangadas, e daquela, nas casas, poñíase un ataño debaixo do picho do baño pra aproveital-a  salmoira; e, ele foi, que o siñor cura da parroquia, que era moi comillón e gustábanlle moito as papas, tiña un viaxe e deixoulle dito á criada:
--Oes, pra cando veña, xa me terás unha boa cunca de papas. 
--Ben está, si siñor.
E o siñor cura marchou, e cando foron horas, a criada fixo as papas; dun barcal tirou a i-auga que o siñor cura non quería senón da fonte do picho, que tiña sona de sel-a millor da parroquia, e do ataño da salmoira botou unha pinguiña coa garfela. 
Cando chegou o siñor cura xa era ben tarde, e traguía tanta fame, que engulipou ele soio meio pote de papas, e xa arrotaba de farto cando dis a criada:
-- E logo, siñor cura, seique están boas? 
-- Oooáaa ! , téñenche unha areiña de sal de mais, -- respondeu. 
E foi daquela que a criada deprocatouse que fixera as papas na salmoira; craro, figurádevos, cómo non había pasar se todol-os ataños eran imitantes? 
Recollido en San Xian de Friol.
(Respectamos a propia grafía do autor)

Seguir lendo...

21 decembro 2023

Boas festas !


Seguir lendo...

28 novembro 2023

Viva Friol !

Ponte romana de Lugo a principios do s XX
O instalarse no Lugo extramuros (que se dicía entón) por parte; dalgúns veciños e veciñas de orixe friolesa que preferían o arrimo da capital ás leiras do seu lugar, era algo frecuente que aínda segue producíndose na actualidade.
No século XIX, unha das entradas á cidade amurallada facíase pola, chamada hoxe, Estrada vella de Santiago que desembocaba na ponte romana; para subir despois ata a Porta de Santiago e entrar no centro histórico.
No barrio da Ponte deberon de asentarse algúns frioleses ( chamounos a atención, no seu momento, como veciños deste barrio vello lugués acudían ao san Benito de Carballo con asiduidade o que nos daba pé para intuír a presenza dalguén de Friol que animase a participar na citada romaría).
Relacionado coa presenza de frioleses no barrio da Ponte e o fielato existente na entrada da ponte romana vai esta entrada.
Antigo fielato nunha das portas da muralla romana de Lugo

Pero que eran os fielatos
Os concellos, xa desde moi atrás buscaron o xeito de se financiar a través do cobro de arbitrios, taxas, impostos... que no Antigo Réxime denominábanse alcabalas e que a partir da segunda metade do século XIX (1845) empezaron a chamarse consumos e que eran cobrados nos chamados fielatos que baixo o rimbombante nome de "Estacións sanitaria de abastos" situábanse nas entradas das cidades e vilas a xeito de alfándega e nos que aqueles que traían determinadas mercadorías tiñan que abonar as correspondentes taxas.
Carne, ovos, leite, gando, peixe, viños, aceite, xabón, trigo, panos,.. estaban sometidos a tributo, mentres que outros estaban exentos como era o caso do carbón vexetal e a leña con destino á industria; os cereais, grans e legumes secos, destinados á sementeira; os aceites medicinais e os olorosos obxectos do comercio de perfumaría; tamén os alcoholes e augardentes destinadas ó encabezamento dos viños e á fabricación de licores e bebidas espirituosas...
O nome de fielatos, precisamente provén dos fieis das balanzas que había nas citadas casetas para realizar a pesada dos produtos que traían canda si os que entrar querían na cidade.
Moitos foron os desencontros entre os produtores e os consumeiros ( persoal dos fielatos encargado do control).
Graves foron os enfrontamentos ocorridos en Ourense no ano 1892, ou o máis grave aínda producido no mesmo ano na cidade de Pontevedra.
Episodios de menor entidade eran o pan de cada día: fronte ao interese dos consumeiros por rexistrar as mercadorías entrantes, xurdíu a picaresca daqueles que querían introducir de "matute" os produtos e así evitar o imposto correspondente.
Por suposto isto viuse reflectido na literatura popular do momento: os contos de Avelino Rodríguez Elías recollidos no seu "Contos do turreiro" titulados O estudante matuteiro e A carne de porco (1921); ou coplas como:
"Una señora formal
compró un conejo barato 
y al pasar por el fielato
lo escondió en el delantal”.
Estes fielatos estiveron en plena vixencia ata 1912, ano no que foron abolidos por Canalejas.
De todas formas continuaron coa súa función os anos sesenta (en Lugo encontramos que no ano 1957 "se aprueba adquisición de muebles para las nuevas oficinas del fielato central que está instalado en el Campo de la Feria" sinal de que seguían funcionando).
En resumo: aqueles pequenos edificios alfandegueiros controlaron o paso dos xéneros desde 1845, en tempos de Isabel II, cando se implantou o imposto de consumos dentro da reforma tributaria levada a cabo polo Ministerio de Facenda, ata o comezo da década dos sesenta do século XX.
Feira de san Froilán, 1954


Imos ao gran
A noite do catro de outubro ( reparemos que o día seguinte era o día da feira do san Froilán en Lugo) de 1885, chegaron ao fielato da Ponte Vella catro xinetes da cabalo resistíndose a seren rexistrados polos consumeiros,... co conseguinte balbordo que serviu de chamada á veciñanza próxima.
Os consumeiros víronse ameazados polos gritos e voces que procedían do xentío:  
¡Viva Friol !
Si hubiera otros cuatro como vosotros, 
esos pillos, irían de cabeza al río !
As voces parecían proceder da boca de Rafaela Pacios que xunto co seu home José Lópezforon denunciados polos consumeiros á xustiza local.Ao final o caso quedou en nada por falta de probas inequívocas. (A noticia do xuízo pode lerse nesta ligazón).

Notas:
As ilustracións son
1 Ponte romana dunha colección de postais antigas
2 Collida da rede
3 Fotografía de JL Vega . Arquivo Histórico Provincial de Lugo

Seguir lendo...

15 novembro 2023

Os espigueiros: Historias de San Miguel

Andabamos detrás desta publicación dende hai tempo; por fin chegou as nosas mans.

Seguimos dende hai moito o blog Os espigueiros (1) que temos ligado na nosa páxina que recolle historias do pasado da parroquia barreirense de S. Miguel de Reinante.

De sempre estivemos interesados nesta parroquia da xeografía mariñá, pois aí foi onde tivemos o noso primeiro contacto ( e que contacto!) co ensino público; con grandes compañeiros e compañeiras e mellor alumnado, se cabe. Aí aprendemos moito, ou se acaso, aí aprendemos a aprender todo o que nos faltaba para chegarmos a ser mestres. Din que aprendiz de moito mestre de nada... Aí andamos. 

O caso é que desde ese blog implicouse á veciñanza nun proxecto de recuperación da memoria posta en valor da mesma e dinamización da vida local. Soa próximo.

Deste xeito foi como aos poucos xuntaron material de abondo que acabou sendo publicado en papel este ano.

Éxito da veciñanza, éxito dos promotores da iniciativa, éxito da investigación levada a cabo polo equipo.

Recóllense historias que van desde as orixes ata un estudo pormenorizado da toponimia parroquial; desde os mercados aos pazos; das esfollas ao reparto dos montes comunais; non podía faltar tampouco a emigración a Cuba, as sociedades de agricultores, as escolas, ... 


E claro, falando de S. Miguel non pode faltar a cita co Iberia C.F. e moito menos coa sociedade folclórica “O Arco da Vella” que desde finais dos setenta leva traballado arreo no ámbito cultural, sendo alma e motor dos Festivais folclóricos internacionais do emigrante que ano tras ano dende os primeiros oitenta celebraban cada agosto na praza do Souto.

Desde esta páxina felicitar e animar a esta colectividade para seguir na procura de historias que vaian completando, aos poucos, o pasado de S Miguel.

Un bo exemplo a seguir.

Notas
As fotografías
1 Portada e contraportada do libro
2 Praza do Souto
3 Cartel do XXXIX Festival
(1) Lembrar que espigueiros eran os antigos veciños e veciñas que recollían espigas para vender e comprar para comer.

Seguir lendo...

19 outubro 2023

Tradición e Tics, sóavos?

Presentación en xullo de 2021
Hoxe a prensa facíase eco dunha nova relacionada co uso das novas tecnoloxías e o seu emparellamento coa tradición oral. Algo ao que non somos alleos e que puxemos en práctica en tempos pretéritos no concello de Friol.

En concreto, e baixo o suxestivo título "Un GPS para guiarse por la tradición popular de Friol: del primer vino de las mujeres a cómo se «parlafeaba»" desenvólvese a noticia que informa dunha nova ferramenta para o móbil que vai permitir paseos pola vila friolesa acompañados pola voz de varias veciñas que participaron no proxecto creado polo servizo Aula de las Artes da Universidade Carlos III de Madrid, co apoio da Fundación Obra Social La Caixa. ( ver ligazón) Está impulsado pola cooperativa Indaga e para aplicalo en Lugo tivo o apoio da Rede Museística provincial. 

Cartel anunciando actividade
Despois de varias charlas, para desempoar a memoria, da veciñanza do concello; faladoiros coordinados por Raquel Morado e Adrián Gallero, comezados a fins de marzo do 2021, o material recollido ( as gravacións) foi presentado en xullo do mesmo ano. 

Hoxe está ao noso dispor na app "Arquitecturas de la memoria"; esta aplicación descárgase de Play store, e unha vez instalada no móbil actívase automaticamente ao chegar a capitalidade friolesa. 

Logo da App
Cremos máis que Interesante a proposta e esperamos teña continuación para xerar roteiros acompañados pola voz da veciñanza completando camiñadas e aproveitando o lecer para non esquecer que temos pasado e que somos o que somos grazas a ese pasado soportado evidentemente pola nosa lingua, unha lingua que permitiu chegar a onde estamos e que debemos defender como ferramenta vehicular e de cultura e deixala en herdanza aos que veñen tras nosa. 


Recollendo información
Este 2023, no centenario da creación do Seminario de Estudos Galegos non sobraría deterse e reflexionar sobre o que está a ocorrer coa nosa lingua e o desleixo que algunhas institucións poñen de manifesto no seu uso e nas súas publicacións... e non hai que ir moi lonxe para velo

Só queda agradecer a Ana Castro Rodríguez o ter completada a información e a  achega das imaxes que ilustran esta entrada.

Seguir lendo...

11 outubro 2023

Toponimízate!

Este mércores a Real Academia Galega presenta en Friol o proxecto Toponimízate !(ver ligazón)
Este outono a andaina de recollida da microtoponimia do país iníciana na vila friolesa,coa intención de recoller polo miúdo a cantidade de microtopónimos que conforman a nosa xeografía máis próxima.
Somos seguidores da app Galicia Nomeada (ver ligazón) que é o soporte onde quedan recollidos e accesibles todos estes milleiros de nomes, indicando sempre a súa xeolocalización e o tipo de topónimo que é: terras, pontellas, aldeas,... interesante singradura que esperemos teña boa acollida entre a veciñanza friolesa.
Dous son os obxectivos que indica a propia Real Academia deste traballo: "divulgar a riqueza toponímica de Galicia, que fai do país un lugar único no mundo pola insólita abundancia de nomes tradicionais que nomean case palmo a palmo o territorio; e involucrar a poboación de todas as idades e de todos os concellos galegos na recollida e xeolocalización dos microtopónimos aínda non rexistrados empregando a aplicación Galicia Nomeada"
Anos atrás ( curso 2011 /12) fixemos un intento de recollida de microtoponimia co alumnado de 1º da ESO  baixo o paraugas do proxecto "Algo máis que pan e queixo" e así apareceron un monte de localizacións que por falta de espazo, tempo, nin moitas ferramentas tecnolóxicas ao noso dispor quedaron no caixón e o intento un pouco esborrallado.
Certo que nos deu pistas para tirar de fíos pendentes no momento, pero pouco máis que quedar nunha carpeta dun ordenador foi o seu traxecto, agás claro está das consabidas charlas e postas en común arredor do recollido.
Lembramos dos centos recollidos a pontella da Bicosa, en Trasmonte; o prado de Tralobrego e o monte da Fonte de ouro en Carlín; o prado Guzadoiro (sic) en Ousá; os prados de Framil, en Miraz, o prado tamén de Riamonde en Xiá... pero como dicimos non quedou máis que a recolleita feita. Non fomos quen de tirar máis proveito do xa indicado.
Desta seguro vai a cousa con máis xeito. 
Para consultar a outra toponimia do concello temos a man sempre o magnífico traballo de Estefanía Pena e Laura Ferro sobre a Toponimia do Concello gañador dun dos premios de investigación impulsados por Carballo Vivo e neste caderno dixital na etiqueta "Toponimia" (ver ligazón) todo o que fomos capaces de achegar...

Seguir lendo...

04 outubro 2023

De Friol á Patagonia

Tempo atrás Ana Reverter Perdiz, (ver ligazón) neta do creador do Alpinche (mítico no mundo automobilístico galego) marchou cunha bolsa de investigación en ciencias do medio ambiente á Patagonia chilena.

Aparte do aventureira e epopeica da viaxe, que unha rapaza con orixes en Muíños, Ourense, chegue á Patagonia ten o seu aquel entre o  romántico e novidoso. Certo que hoxe no mundo global no que nos desenvolvemos non deixa de ser algo habitual, andar dun punto ao outro do planeta por mor de estudos, investigacións ou traballo.

O conto vén acó, porque hai pouco caeu nas nosas mans o traballo de Luísa Cuesta: La emigración gallega a América.

De Luísa Cuesta dicir que foi a derradeira directora republicana da Biblioteca Nacional e que na súa estadía en Santiago, esta valisoletana, foi colaboradora do Seminario de Estudos Galegos , institución que celebra este ano o seu centenario e aproveita a ocasión para visibilizar a presenza e o traballo das mulleres que pertenceron ao SEG ou,como foi o caso, colaboraron con el.

Pois ben, Luisa Cuesta Gutiérrez,  no seu traballo de investigación achéganos un estudo pormenorizado do interese das autoridades a fins do século XVIII por poboar a Patagonia arxentina, poboamento no que maioritariamente participan familias galegas que partían do porto da Coruña e que mesmo levaban arados do país para o seu asentamento naquelas afastadas terras. (ver ligazón) Corría o ano 1788. 

Temos xa a razón do argumentario que nos trae ata aquí.

Curiosamente, estes días no muro de facebook "Parladoiro de Friol" colgaron unha fotografía de antigos emigrantes frioleses que no 1912 emigraron á Patagonia arxentina.

Descendentes destes emigrantes viven na actualidade en Cipollete, provincia de Río Negro, situada no norte da citada Patagonia.

Non sabemos se acudiran á chamada de anteriores emigrantes frioleses xa asentados alá ou foron, ben a principios do XX, por iniciativa propia,  iniciar unha singradura lonxe da súa terra. 

O que si sabemos é que os seus descendentes seguen amando esta terriña que viu nacer os seus antepasados e non só a terra senón tamén a súa cultura e a súa lingua.

Como non temos dereitos para publicar as fotos das que falamos (quedan pendente os permisos) ilustramos a entrada cunha fotografía do coñecido como O galego Soto líder que foi das primeiras folgas rurais na Patagonia arxentina.

Tamén deixamos estoutro enlace cun interesante artigo de Freixanes falando doutros galegos na terra dos patagóns  .

Posteriormente á elaboración desta entrada Montse Castro Rodríguez fai a seguinte achega que completa este texto: 

"A colación de todo isto, en Chile hai unha rexión cara ao sur, antes de chegar á rexión Austral na que están as Torres de Paine, está unha rexión que se chama Chiloè (nome que os aborixes deron a estas terras pero que tamén foi coñecida co nome de Nova Galicia... 

Dende o punto de vista da paisaxe, é moi similar a Galicia. Parece ser que en toda esa zona hai tradición de emigración europea e ese apelativo pode estar relacionada coa presenza galega alí (hipótese) 

En todas esas terras austrais non é demasiado difícil encontrar xente de orixe española e en concreto galega polo que me comentaron por alí. 

Nesa zona a mobilidade entre Arxentina e Chile polo sur é "relativamente" doada".


Seguir lendo...

26 setembro 2023

Segadores da Órrea

Xa hai tempo, no 2018, a Deputación Provincial xunto a Asociación de veciños e veciñas de Santa Comba da Órrea, publicou un pormenorizado traballo sobre a historia das segas en terras castelás, protagonizada pola veciñanza desta parroquia do concello de Riotorto.
O traballo de procura e redacción correu a cargo de Carlos Veiga, ben coñecido en Friol por exercer ao longo de moitos anos a dirección no colexio público.
Ler “Segadores da Órrea en terras de Castela”(unha historia de heroes), sitúanos, sen grandes esforzos de imaxinación, na verdadeira aventura que para os veciños desta parroquia implicaba semellante singradura 
Como complemento ao rigoroso estudo, engade o autor, unha narración que recolle o día a día da aldea,  que debuxa perfectamente as dificultades do campesiñado que se vía abocado a apuntarse ao éxodo castelá para manter a economía da casa. 
Ten un lectura. E non só ten unha lectura; estes meses percorre a xeografía luguesa un documental baseado neste traballo de investigación e que pasado mañá 28 de setembro chega ao centro friolés. 
Parabéns ao autor e á Asociación da Órrea!

Seguir lendo...

21 setembro 2023

De fotos , memorias e desleixos

Pouco despois da santa Isabel vilega, andamos por terras friolesas participando nunha actividade guiada por Alba Vales e Raquel Queizás. No transcurso da visita á vila, manexáronse algunhas fotografías xunto a outros elementos que axudaron a enfiar o percorrido friolés.
Unha das fotografías (a que ilustra esta entrada) xerou un contraste de pareceres dos que intentamos sacar algo en claro pero, dada a diversidade de opinións, non fomos quen de saber dos personaxes retratados pola cámara. 
Evidentemente a instantánea é anterior ao 1975, data de falecemento do afamado alcalde Andón Cebreiro, un dos retratados. O da dereita da foto. No propio paseo, achegouse alguén, non recordamos quen, a Luís do Café ( ao que se colleu en mal momento, ou non, emocionándose todo ao lembrar o pasamento do seu amigo Andón).
Quedou a cousa parada e decidimos botar as redes nas redes. Xa entendedes. Pouco tiramos que non se comentara xa: os dous personaxes pasaran de meras comparsas a ser verdadeiramente eixo dun misterio. 
Un misterio que tratamos de resolver por outras vías: Falamos cunha filla de Ángel Martínez F. de la Vega, coa que temos amigos comúns e nun primeiro intento despois de ela falar co pai e este co Luís do café ( novamente Luís) parecía endereitarse a procura destes nomes sobre os que xiraba o misterio.
A día de hoxe seguimos coas nosas dúbidas. Despois pasaremos a relatar a posible solución ao quen é quen.
De momento queremos facer unha reflexión que vale tanto para o patrimonio inmaterial que nos ocupa como para o máis visible material. 
Había xente de idade na camiñada urbana; queremos dicir que non eramos uns pimpíns sen coñecementos das persoas friolesas de antes; porén non foron capaces de poñernse de acordo e nalgún caso, polo que contaremos a continuación a achegármonos nin de lonxe ao que parece o resultado da procura a día de hoxe ( incerto pero posible). Mesmo chegouse a falar de que un dos retratados era o Celestino Fernández de la Vega...
Queremos facer fincapé con isto, na necesidade imperiosa de actuar desde onde sexa e como sexa sobre o noso patrimonio. A memoria esváese, con ela a vista e o oído, cando non todo xunto. Moitas bibliotecas que están sentadas na casa con gañas de falar quedan con elas e nós sen os seus relatos. Relatos que axudan a entender o que foi Friol.
Qué dicir do patrimonio que vemos esfarelarse ante a pasividade das autoridades elixidas polo pobo friolés. É que non hai fondos? Non sabemos buscalos? 
Estes días polas redes sociais circulan fotografías con pedras caídas -máis- da estrutura do pazo torre de Friol: paradigma do desleixo institucional ( e non falamos só do concello) 
Ata cando?
Sabemos é fácil escribir e menos doado actuar pero para iso están os representantes electos, ou non ?
Ao cabo, ao que iamos. Falemos da fotografía: o personaxe do centro parece que está claramente identificado. Os e as que se atreveron, a opinar coincidiron todos en que se trata de Aurelio Carballal Peteiro, emigrado a Barcelona, con establecementos de xoiería e mesmo con intentos, cando menos de incursións na industria óptica de precisión. Ata aí podemos contar porque despois parece tivo algúns problemas xerados pola inseguridade cidadá. Xa daquelas! e non sabemos moito máis. Si, que eran varios irmáns, e polo que parece, Emilio, coñecido por todo Friol como Amaro, tiña bar na capital do concello e mesmo andaba con un posto polas diferentes festas e feiras da contorna.
Onde si non fomos quen de saber a ciencia certa quen é... foi do terceiro home. Mentres que algúns falan dalgún dos Carricoba, (nada que ver con nós) que tivera casa de roupas ao lado da casa Peruxela; outros , nomeadamente os Férnandez de la Vega e o Luís do Café tíranse máis por Arturo Prado Penas, avogado nacido no 1930 en Friol, fillo de Juan Prado Vázquez e María Penas Brao. Este home faleceu hai cinco anos en Madrid sendo inhumado no cemiterio friolés.
Aproveitemos a Memoria mentres a temos que despois é tarde

Seguir lendo...

10 agosto 2023

Os premios de investigación histórica, cultural e etnográfica


 Días pasados, nunha conversa con Jesús Rodríguez (USC) saíron polo medio os premios de investigación sobre Friol  e o seu dominio público a  través dos enlaces na páxina web do concello friolés.

Desde os seus inicios seguimos estas convocatorias, aledándonos do interese e alta participación que xeraron os citados premios promovidos pola  Asociacíón Carballo Vivo  e a colaboración da USC e o Concello de Friol.

Nestes "séculos escuros" nos que estivo este blog estes anos atrás houbo novas convocatorias e mesmo editáronse en papel os citados premios en dous volumes.

Neles recóllense os traballos premiados. 

Lembramos no I Premio foron:

A arquitectura renacentista de índole civil e relixiosa en Friol  de Cristina Barreiro Abuín

Toponimia do Concello de Friol de Laura Ferro Devesa e Estefanía Pena Ferro

Na II convocatoria os traballos premiados foron:

As mámoas e os petróglifos do concello de Friol de Brais Rodríguez Romero e Xabier Moure Salgado

Friol prehistórico. Un estudo dos petróglifos, túmulos e castros do concello de Friol de Ana Fariñas Rodríguez

Estes catro traballos de investigación aparecen no volume I.

No segundo volume quedan recollidos os gañadores da III edición que foron

Friol como paradigma  de estudo do románico rural galego de Alberta Lorenzo Aspres

Catalogación etnográfica do patrimonio hidráulico de Friol. Os muíños de Cristina Abuín Barreiro e María del Carmen Prado Penas

Para facilitar o acceso aos citados traballos deixamos aquí os enlaces correspondentes e colocaremos en lugar preferente deste caderno dixital o acceso permanente aos mesmos .

Volume I

Volume II 

Só queda agardar novas convocatorias para promover traballos que profundicen e poñan en valor o pasado friolés. 

Seguir lendo...

 
Creative Commons License
Esta obra publícase baixo unha Licenza de Creative Commons.